Ο θαυμαστός κόσμος του βυθού στο Μουσείο Ναυτίλος στην Εύβοια

Μυστικά και θησαυρούς του θαλάσσιου βυθού, απ’ όλο τον κόσμο, φιλοξενεί στις προθήκες του το Μουσείο Ναυτίλος, στο γραφικό χωριό Αγιόκαμπος, κοντά στην Αιδηψό. Τα 3.000 εκθέματά του συνέλεξαν με μεράκι οι υπεύθυνοι του μουσείου στη διάρκεια 40 χρόνων.

Στο μουσείο εκτίθενται μεγάλες συλλογές από όστρακα, απολιθώματα θαλάσσιων οργανισμών, μαλάκια, κοράλλια και άλλα ευρήματα.

Ο επισκέπτης θα έχει την ευκαιρία να θαυμάσει, επίσης, υπέροχα μωσαϊκά, που κατασκευάστηκαν από κοχύλια, αχινούς και ημιπολύτιμους λίθους. Επίσης, εκτός από τα εντυπωσιακά μωσαϊκά μπορεί να θαυμάσει και τη μεγάλη συλλογή από χειροποίητα κοσμήματα, φτιαγμένα από κοχύλια και ημιπολύτιμους λίθους και δεμένα μεταξύ τους με ασήμι.

Ο θαυμαστός κόσμος του βυθού
Η «μύηση» στον θαυμαστό κόσμο του βυθού γίνεται με την είσοδο του επισκέπτη στο μουσείο και τη δεκάλεπτη προβολή σύντομου ντοκιμαντέρ, με θέμα τη δημιουργία του σύμπαντος και τις πρώτες μορφές ζωής στον πλανήτη.

Μέσω αυτής της παρουσίασης, ο επισκέπτης ενημερώνεται για το πώς αυτοί οι ζωντανοί οργανισμού ενέπνευσαν τους ανθρώπους να δημιουργήσουν πολιτισμούς και να εκφραστούν μέσα από την τέχνη, την αρχιτεκτονική, τη βαφή υφασμάτων, τη γλυπτική και τη μουσική τέχνη.

Στη συνέχεια, ο επισκέπτης εισέρχεται στην κύρια είσοδο του μουσείου, όπου ο ειδικός φωτισμός δίνει την αίσθηση του περιβάλλοντος του βυθού. Εκεί, μπορεί κάποιος να απολαύσει τα χιλιάδες εκθέματα, απ’ όλο τον κόσμο, που είναι τοποθετημένα σε 28 βιτρίνες και να μάθει πόσα στοιχεία εκμεταλλεύτηκαν οι επιστήμονες, μελετώντας τις ιδιαιτερότητες των μαλακίων, τις οποίες και εφάρμοσαν στην αρχιτεκτονική, την ιατρική, τη ναυπηγική, την επικοινωνία, τη μηχανολογία, την υφαντουργία και αλλού.

Πολλά κοχύλια και μαλάκια χρησιμοποιήθηκαν από την αρχαιότητα για τη βαφή υφασμάτων, ενώ άλλα χρησιμοποιήθηκαν για τη διακόσμηση ανθρώπων και χώρων.

Πολλά είδη ενέπνευσαν, επίσης, αρχαίους αλλά και σύγχρονους επιστήμονες στην τεχνολογία και τη φαρμακευτική, μέσω της κατασκευής τους, των χρωμάτων και της σύστασης τους.

Το κοχύλι «bradaris», της οικογένειας murex, στα χέρια του Ιπποκράτη έγινε το πρώτο ιατρικό εργαλείο (σταγονόμετρο ), ενώ το ίδιο κοχύλι, με τη χρωστική ουσία του αδένα του, μας έδωσε την πορφύρα. Έτσι, θα μπορούσαμε να πούμε ότι συνέβαλε στην ένδυση βασιλέων και αυτοκρατόρων (Ελλήνων, Ρωμαίων, Αιγυπτίων), με την ερυθρά χλαμύδα.

Επίσης, ο «ναυτίλος», το κοχύλι που ταξιδεύει με σύστημα υδροτουρμπίνας -και όχι μόνο- είναι το μοναδικό που αναδύεται και καταδύεται, γεμίζοντας τους θαλαμίσκους του πότε με αζωτούχο αέριο που παίρνει από το νερό και πότε με νερό για να λειτουργήσει σαν… υποβρύχιο.

Με τις υδατοστεγείς αίθουσές του, που του παρέχουν την ικανότητα πλεύσης, ο «ναυτίλος» χρησιμοποιεί μια χοάνη, για την αεριωθούμενη προώθηση του νερού, που έχει μέσα του, προς την κατεύθυνση που επιθυμεί να κινηθεί.

Ο «ναυτίλος» μπορεί να αναδυθεί από τα 900 πόδια κάτω από τη στάθμη της θάλασσας στην επιφάνεια, χωρίς τα προβλήματα που προκύπτουν από τη διαφορά της πίεσης.

Επίσης, τα κοχύλια «τούνα» και «ισοκάδιο» (clossus humanus) ενέπνευσαν αρχιτέκτονες με το καραβολοειδές σχήμα τους και στόλισαν, κατά τον 5ο αιώνα, κιονόκρανα, δημιουργώντας τον ιωνικό ρυθμό, που ήταν περισσότερο διακοσμημένος από το δωρικό. Έτσι, λοιπόν, ταυτίστηκε ο ιωνικός ρυθμός με το θηλυκό γένος εν αντιθέσει με το δωρικό, που συμβόλιζε, με την αυστηρή γραμμή του, το ανδρικό γένος.

 

————————————————————————————————————————-

 

ΔΗΛΟΣ 

 Το Ιερό νησί της Αρχαίας Ελλάδας

 Η Δήλος ένα μικρό νησί των Κυκλάδων, μια κουκίδα στο χάρτη, δίπλα στην κοσμοπολίτικη Μύκονο, η οποία όμως έχει αφήσει το στίγμα της στην Παγκόσμια Ιστορία ως το σημαντικότερο θρησκευτικό κέντρο της αρχαιότητας.  
Η Δήλος έχει μέγιστο μήκος 5 χλμ., το πλάτος της δεν ξεπερνά τα 1.300 μ. και το ψηλότερο σημείο, η κορυφή του Κύνθου, είναι 112μ.
Το έδαφός της είναι βραχώδες και άγονο, εκτός από μια μικρή κοιλάδα στα βορειοδυτικά, που καταλαμβάνεται από το Ιερό του Απόλλωνος και της Αρτέμιδος.

Μυθολογία

 Στη αρχαία Ορτυγία (Δήλος) σύμφωνα με την μυθολογία κατέφυγε η Λητώ για να γεννήσει τον Απόλλωνα και την Άρτεμη και να γλυτώσει από την οργή της θεάς Ήρας. 
Λέγεται ότι η Λητώ γέννησε πρώτα την Άρτεμη, ώστε να την βοηθήσει μετά για να γεννήσει τον Απόλλωνα.
Από το ψηλότερο σημείο, την κορυφή του Κύνθου, ο Δίας παρακολουθούσε την γέννηση του Απόλλωνα.
Μέχρι εκείνη τη στιγμή το νησί ήταν μια άγνωστη ξέρα (άδηλος), η οποία έγινε φανερή και φωτεινή (Δήλος), από όπου πήρε και την ονομασία της.
Η Δήλος ήταν το μεγαλύτερο λατρευτικό κέντρο όπου ερχόντουσαν πιστοί από όλο τον Ελλαδικό χώρο για να προσφέρουν θυσίες στον Απόλλωνα και την Άρτεμη.
Στη Δήλο σταμάτησε και ο Θησέας  για να τιμήσει τον θεό Απόλλωνα, επιστρέφοντας από την Κρήτη, αφού εξουδετέρωσε το μινώταυρο.
 

Ιστορία

 Οι πρώτοι κάτοικοι του νησιού ήταν οι Κάρες το 3000 π.Χ., σύμφωνα με τον ιστορικό Θουκιδίδη, ενώ από τα αρχαιολογικά ευρήματα βρέθηκαν κατάλοιπα Μινωικής και Μυκηναϊκής Περιόδου.

Μετέπειτα γύρω στο 1000 π.Χ. εγκαταστάθηκαν Ιωνικά φύλλα και το νησί αποτέλεσε πολιτικό και θρησκευτικό κέντρο, σε μία κοινότητα νησιών του Αιγαίου υπό την προστασία της Νάξου.
Στη Δήλο κάθε τέσσερα χρόνια τελούνταν  τα «Δήλεια», θρησκευτική γιορτή προς τιμή του Απόλλωνα, της Άρτεμης και της Λητώς, όπου οι πιστοί προσέφεραν θυσίες, νέες και νέοι χόρευαν προς τιμή των θεών, ενώ διεξάγονταν και μουσικοί αγώνες προς τιμή του Απόλλωνα.
Στην κοινότητα κατάφεραν να εισχώρησαν οι Αθηναίοι –  με επιχείρημα την ιωνική καταγωγή τους – και στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. επέβαλαν την κυριαρχία τους.

Το 540 π.Χ. στην εποχή του Πεισίστρατου απομάκρυναν όλους τους τάφους από την περιοχή του ιερού επιβάλλοντας τον πρώτο εξαγνισμό στο νησί.
H Δήλος καθώς και τα άλλα νησιά των Κυκλάδων δεν γνώρισαν καταστροφές κατά την διάρκεια των Περσικών Πολέμων.

Το 478 π.Χ. αποτέλεσε έδρα της πρώτης Αθηναϊκής Συμμαχίας, όπου όλες οι παραθαλάσσιες πόλεις και τα νησιά του Αιγαίου ενώθηκαν κάτω από την ηγεμονία της Αθήνας.
Η συμμαχία πραγματοποιήθηκε την περίοδο των Μηδικών πολέμων, ως συνένωση των Ελληνικών πόλεων στον αγώνα κατά της Περσικής Αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών.
Η συνελεύσεις της συμμαχίας συγκαλούνταν στη Δήλο, στο ιερό του Απόλλωνα, όπου υπήρχε το συμμαχικό ταμείο υπό την προστασία 10 θησαυροφυλάκων, το οποίο παρέμεινε μέχρι το 454 π.Χ. όπου και με μεταφέρθηκε στην Αθήνα.

Το 426 π.Χ. οι Αθηναίοι επέβαλαν και δεύτερο εξαγνισμό απομακρύνοντας όλα τα οστά των νεκρών που είχαν ταφεί στη Δήλο, μεταφέροντας τα στη γειτονική Ρήνεια.
Από τότε οι Αθηναίοι απαγόρευσαν τους θανάτους και τις γεννήσεις στο νησί.
Στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. και μέχρι το 168 π.Χ. η Δήλος γνώρισε μεγάλη άνθηση κάτι που της χάρισε την «ανεξαρτησία» της. Την περίοδο αυτή φτιάχτηκαν μεγαλοπρεπή οικοδομήματα.

Το 166 π.Χ. με απόφαση της ρωμαϊκής συγκλήτου, η Δήλος πέρασε στην κυριαρχία των Αθηναίων, οι οποίοι εξόρισαν τους κατοίκους και εγκατέστησαν δικούς τους κληρούχους.
Με την εξέλιξη αυτή το νησί γίνεται ξανά ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά κέντρα του Αιγαίου.
Η Δήλος εκείνη την περίοδο ήταν το κέντρο του δουλεμπορίου, ενώ εικάζεται από τους ιστορικούς ότι μέσα σε μία μέρα πουλιούνταν και αγοράζονταν έως και 10.000 δούλοι.

Το  90 π.Χ. υπολογίζεται ότι στη Δήλο κατοικούσαν περίπου 30.000 άνθρωποι.
Οι περισσότεροι ήταν Αθηναίοι και Ρωμαίοι, αλλά σύμφωνα με τους ιστορικούς  στη Δήλο κατοικούσαν άνθρωποι από την Πελοπόννησο, την κεντρική και δυτική Ελλάδα, τη Μακεδονία, τα νησιά του Αιγαίου, τη Θράκη και τον Εύξεινο Πόντο, την Ταυρική Χερσόνησο, την Τρωάδα, τη Μυσία, την Αιολίδα, την Ιωνία, τη Λυδία, την Καρία, τη Λυκία, τη Βιθυνία, την Παφλαγονία, τον Πόντο, την Καππαδοκία, την Πισιδία, την Παμφυλία, την Κιλικία, τη Συρία, τη Μηδία, την Κύπρο, την Αίγυπτο, την Κυρήνη, την Αραβία κ.ά.

Το 88 π.Χ. ο Μιθριδάτης Στ’ Βασιλιάς του Πόντου επιτίθεται και καταστρέφει το νησί εξοντώνοντας  20.000 κατοίκους, γιατί κατά τον πόλεμό του με τους Ρωμαίους η Δήλος τάχθηκε στο πλευρό της Ρώμης.

Το 69 π.Χ. το νησί χτυπήθηκε από τους πειρατές του Αθηνόδωρου, συμμάχου του Μιθριδάτη, ενώ στην συνέχεια δέχτηκε πολλές επιθέσεις, κυρίως από πειρατές, με αποτέλεσμα να πληγεί η ειρηνική ζωή του νησιού και να ανακοπεί η εμπορική ακμή του.

Το 1877 πραγματοποιήθηκαν  οι πρώτες επίσημες ανασκαφές της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής.

 
Τα αρχαία της Δήλου

Ολόκληρη η Δήλος είναι ένας αρχαιολογικός χώρος με σπάνια οικοδομήματα  και πολλά γλυπτά.
Κατά την περίοδο που η Δήλος βρισκόταν υπό ξένη κατοχή πολλά από τα γλυπτά της μεταφέρθηκαν στη Βενετία, στη Ρώμη και στην Αγγλία ενώ άλλα  μεταφέρθηκαν σε μουσεία της Ελλάδας για να προφυλαχθούν. 

Εξορμήσεις

Η Δήλος σήμερα είναι ένα ακατοίκητο νησί, με σπουδαίους αρχαιολογικούς χώρους που μπορεί κανείς να το επισκεφθεί στα πλαίσια μιας εκδρομής με τα καΐκια που κάνουν καθημερινά αυτό το δρομολόγιο από το γειτονικό λιμάνι της Μυκόνου.
Ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να «ταξιδέψει» στις ένδοξες περιόδους του νησιού μέσα από τις αρχαιότητες.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν:

• Τα ερείπια των τριών ναών αφιερωμένοι στο θεό Απόλλωνα. 
• Τα Προπύλαια, και η αγορά των Κομπεταλιατών 
• Το Άνδηρο των Λεόντων, τα περίφημα λιοντάρια, από μάρμαρο Νάξου, που είναι τοποθετημένα σε μια σειρά για να φυλάνε την Ιερή λίμνη.  
• Η Ιερή Λίμνη, στην οποία κολυμπούσαν οι ιεροί κύκνοι του Απόλλωνα, σήμερα δεν υπάρχει, αφού σκεπάστηκε, μετά από επιδημία ελονοσίας, το 1926.  
• Τα ερείπια της παλαίστρας, του σταδίου και του γυμνασίου. 
• Η συνοικία του θεάτρου, που αποτελούσε και το περισσότερο πυκνοκατοικημένο τμήμα της πόλης. 
• Η Οικία του Διονύσου, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα αρχαίας κατοικίας στη Δήλο. 
• Ο κεράτινος βωμός στον οποίο χόρευαν κατά τις γιορτές προς τιμή του Απόλλωνα. 
• Το Αρτεμίσιο, το ιερό της Άρτεμης, 
• Η συνοικία της λίμνης, στην οποία βρίσκεται ο ναός της Λητώς. 

Τέλος, στο μουσείο του νησιού εκτίθενται γλυπτά Κλασικών Χρόνων, συλλογή πήλινων αγγείων από την Προϊστορική ως την Ελληνιστική Εποχή καθώς επίσης φιδωτά και μωσαϊκά,

Φύση

Στη Δήλο η βλάστηση είναι πολύ υποβαθμισμένη και το μόνο που συναντάμε είναι κάποια ενδημικά είδη.
Φτωχή είναι και η πανίδα στην περιοχή, η οποία  βασίζεται κυρίως σε ορισμένα είδη ασπόνδυλων, λόγω της υποβαθμισμένης βλάστησης.

————————————————————————————————————————-

Ποταμός Αχέροντας

 Οι Πύλες του Άδη

Του Ηλία Αντωνίου, Φωτό eparousia

 Ο Αχέροντας είναι ένα από τα γνωστότερα  ποτάμια της Ελληνικής μυθολογίας αναφερόμενος ως η πύλη του πάνω κόσμου με τον κάτω και ο μόνος που μπορούσε να τον διασχίσει ήταν ο βαρκάρης Χάρος που μετέφερε τις ψυχές στο βασίλειο του Άδη.
Ο ποταμός Αχέροντας  βρίσκεται στο νομό Θεσπρωτίας, πηγάζει από τα βουνά του Σουλίου και εκβάλλει στο Ιόνιο πέλαγος στο χωριό Αμμουδιά, όπου σχηματίζει Δέλτα από το οποίο διαμορφώνονται τα δύο κύρια έλη της περιοχής, το έλος της Σπλάντζας και της Βαλανιδορράχης.
Το μήκος του ανέρχεται στα 52 χιλιόμετρα ενώ από τα νερά του αρδεύονται περίπου 85000 στρέμματα., εκ των οποίων 28000 βρίσκονται στο Νομό Θεσπρωτίας και 57000 στο Νομό Πρεβέζης.

 Μυθολογία

 Ο Αχέροντας ήταν ο βασικότερος ποταμός του Άδη, ο οποίος ενώνονταν μαζί με τους μικρότερους ποταμούς Πυριφλεγέθοντα  και Κωκυτό, στο σημείο όπου βρίσκεται το αρχαίο Νεκρομαντείο του Αχέροντα. 
Η περιοχή συμβόλιζε  την θλίψη και τους θρήνους του θανάτου, με τα ονόματα των τριών ποταμών,  Αχέρων = χωρίς χαρά, Πυριφλεγέθων = πύρινος, Κωκυτός = θρήνος, να το αποδεικνύουν.
Σύμφωνα με την μυθολογία ο Ερμής παρέδιδε τις ψυχές των νεκρών στον βαρκάρη, περνώντας από το πορθμείο του Χάροντα όπου με την είσπραξη του οβολού μεταφερόντουσαν  στο βασίλειο του Άδη.
Ο μύθος αναφέρει ότι ο Δίας μαύρισε και πίκρανε τα νερά του Αχέροντα γιατί κατά την τιτανομαχία άφηνε του Τιτάνες να ξεδιψάσουν από τα νερά του.
Η Λαϊκή παράδοση από την άλλη αναφέρει ότι τα νερά του ποταμού ήταν πικρά εξαιτίας ενός δράκου που ζούσε στην περιοχή και τα δηλητηρίαζε, με τον Άγιο Δονάτο, να  σκοτώνει  τον δράκο και τα νερά του Αχέροντα να ξαναγίνονται γλυκά.

 Αρχαία κείμενα που αναφέρουν τον Αχέροντα

 Οι αναφορές στον Αχέροντα είναι αρκετές στα αρχαία κείμενα που τις περισσότερες φορές αναφέρετε ως μετωνυμία του Χάρου αφού ήταν   άρρηκτα συνδεδεμένος με τη μετάβαση των νεκρών στο βασίλειο του κάτω κόσμου.
Ο Όμηρος στην «Οδύσσεια» αναφερόμενος στην κάθοδο του Οδυσσέα στον Άδη για να πληροφορηθεί από το μάντη Τειρεσία για την επιστροφή του στην Ιθάκη περιγράφει λεπτομερώς το σημείο συνάντησης του Αχέροντα με τον Πυριφλεγέθων και τον Κωκυτό:
«… ἄραξ’ ἐκεῖ τὸ πλοῖο σου στοῦ Ὠκεανοῦ τὴν ἄκρη,
καὶ στοῦ Ἅδη κίνησε νὰ πᾶς τ’ ἀραχνιασμένο σπίτι,
Ἐκεῖ ὁ Πυριφλεγέθοντας στοῦ Ἀχέροντα τὸ ρέμα
κυλιέται μὲ τὸν Κωκυτὸ ποὺ πέφτει ἀπὸ τὴ Στύγα,
κι ὁ βράχος ποὺ βαρύβροντα τὰ δυὸ ποτάμια σμίγουν…» (κ’ ραψωδία)

Τον Αχέροντα τον συναντάμε και στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή τη στιγμή που η Αντιγόνη οδεύει προς την τιμωρία του ηθικού της χρέους :
«…ἀλλά μ᾽ ὁ παγκοίτας Ἅιδας ζῶσαν ἄγει
τὰν Ἀχέροντος
ἀκτάν, οὔθ᾽ ὑμεναίων ἔγκληρον, οὔτ᾽ ἐπινύμφειός
πώ μέ τις ὕμνος ὕμνησεν, ἀλλ᾽ Ἀχέροντι νυμφεύσω…» (4ο επεισόδιο, Α σύστημα, στροφή α).

Επίσης τον βρίσκουμε στο  έργο του Λουκιανού, «Νεκρικοί διάλογοι»,  όπου περιστρέφεται γύρω από τον Αχέροντα σατιρίζοντας  κοινωνικά γεγονότα με βάση τη μεταφορά των νεκρών στον Άδη

 Φύση

 

 Τα Στενά και οι Εκβολές του Αχέροντα καθώς και η ευρύτερη περιοχή ανήκουν στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Προστατευόμενων περιοχών Natura 2000 (κωδικός GR2140001).
Ο Αχέροντας φιλοξενεί στα νερά του πολλά είδη αμφιβίων με κυριότερο τη βίδρα ένα σπάνιο υδρόβιο θηλαστικό καθώς και  περισσότερα από εννέα είδη ψαριών.
Στις βραχώδεις πλαγιές φωλιάζουν πολλά είδη αρπακτικών πουλιών, όπως γερακίνες, ξεφτέρια, βραχοκιρκίνεζα, ασπροπάρηδες, φιδαετοί καθώς επίσης  όρνια, πετρίτες, σπιζαετοί και χρυσαετοί.
Στις δασώδεις περιοχές πολλά είναι τα ζώα που αναζητούν τροφή και καταφύγιο, όπως λύκοι, αγριόχοιροι, αλεπούδες, ο ασβοί, κουνάβια, νυφίτσες, αγριόγατες, δασοποντικοί κ.α.
Το φυσικό παζλ του Αχερόντα ολοκληρώνεται με την πλούσια βλάστηση από    φτέρες, πλατάνια, ιτιές, αριές και άλλα περίπου 180είδη, Ανάμεσά τους πολλά σπάνια, όπως η μόλτκια η πετρώδης, η σκαβιόζα η ηπειρωτική, η σκουτελλάρια και η λειμώνιος.

 

 Κάνοντας σπορ στον Αχέροντα

 Ο Αχέροντας προτίθεται και για εναλλακτικά σπορ με τους επισκέπτες του να δοκιμάζουν τις προκλήσεις.

• Στο τμήμα των Στενών η κατάβαση με  Kανό-Καγιάκ, 20 χλμ περίπου,  θεωρείται πρόκληση για τους λάτρεις του αθλήματος, ενώ καλύτερη εποχή για κατάβαση είναι ο Απρίλιος και ο Μάιος.

 

• Πολλοί προτιμούν τα νερά του Αχέροντα για  ράφτινγκ  με την διαδρομή να ξεκινάει από τα Στενά, κοντά στο χωριό Γλυκή, και να καταλήγει στις εκβολές του, στο χωριό Αμμουδιά.

 

• Αρκετοί είναι οι επισκέπτες που επιλέγουν τους χωματόδρομους γύρω από το χωριό Αμμουδιά, κοντά στις εκβολές του Αχέροντα, για ποδηλασία και ιππασία.

 

• Τέλος, ο επισκέπτης μπορεί να διασχίσει του φαράγγι, κυρίως τους καλοκαιρινούς μήνες, διάρκειας 10 ωρών περίπου, μόνο που η δραστηριότητα αυτή θεωρείται δύσκολη και απαιτεί κατάλληλο εξοπλισμό και τήρηση αυστηρών κανόνων ασφαλείας για την προστασία των επισκεπτών αλλά και της φυσικής ομορφιάς.

 Για περισσότερες πληροφορίες μπορεί κανείς να απευθυνθεί στον ΕΟΣ ΠΡΕΒΕΖΑΣ, τηλ.: 2682025421.

————————————————————————————————————————-

Όρος Παγγαίο

Το πολυπρόσωπο βουνό της Μακεδονίας

Του Ηλία Αντωνίου

Το Όρος Παγγαίο στέκει αγέρωχο, επιβλητικό και ζωντανό με τις ψηλότερες κορυφές του Πιλάφ-Τεπέ (1870 μέτρα) και της Κοζνίτσας (1956 μέτρα) να αντικρίζουν τα όρη της Λεκάνης, του Φαλακρού, του Μενοικίου, των Κερδυλλίων και του Συμβόλου, «καλωσορίζοντας» κάθε επισκέπτη, κάθε περιπατητή, «αφήνοντας» τον να εισέλθει στο εσωτερικό του, να μαγευτεί από την «φιλοξενία του» και σιγά – σιγά να νοιώσει την παράξενη αύρα του μύθου και της πραγματικότητας, της ιερότητας του χώρου.
Ο επισκέπτης νοιώθει ελεύθερος στο βασίλειο της φύσης, βαδίζοντας όλο και περισσότερο στα δάση του, από πανύψηλα πλατάνια, έλατα, οξιές, καστανιές που «σκεπάζουν» τις ρεματιές και τις απότομες πλαγιές του βουνού.
Σε κάθε βήμα του στα μονοπάτια του Παγγαίου διακρίνει την ιστορική του αξία, με τους βράχους του να μαρτυρούν το πέρασμα του χρόνου καθώς και τα ανεξίτηλα σημάδια των λαών που κατέγραψαν στο βουνό την δική τους
ιστορία…

Ο μύθος του Παγγαίου

Το βουνό κατά την μυθολογία πήρε το όνομά του από τον Παγγαίο, γιο του Θράκα θεού του Πολέμου, Άρη και της Κριτοβούλης.
Ο Παγγαίος ατίμασε την κόρη του χωρίς να το γνωρίζει και ανέβηκε στο όρος, όπου αυτοκτόνησε από τύψεις.
Η μεγαλύτερη μορφή, κατά την μυθολογία, για το Όρος Παγγαίο ήταν ο θεός Διόνυσος ή Βάκχος, ο οποίος εκδιώχθηκε από τον βασιλιά της Θράκης Λυκούργο.
Ο Διόνυσος για να τον εκδικηθεί τον τρέλανε με αποτέλεσμα ο Λυκούργος να πάρει το τσεκούρι του και να κατακρεούργησε τον γιο του, νομίζοντας ότι κλάδευε αμπέλι.
Όταν ο Λυκούργος συνήλθε η γη δεν καρποφόρησε για χρόνια.
Ο Διόνυσος διαμήνυσε πως μόνο όταν θανατωθεί ο Λυκούργος θα ξανακαρπίσει η γη.
Οι Ηδωνοί έπιασαν τον Λυκούργο τον ανέβασαν στην κορυφή του Παγγαίου, τον έδεσαν και τον κλωτσούσαν άγρια άλογα μέχρι που πέθανε.
Άλλη εκδοχή αναφέρει, ότι ο Διόνυσος φοβούμενος για την ζωή του βούτηξε στην θάλασσα, όπου τον παρέλαβε η Θέτιδα στην αγκαλιά της, τότε ο Δίας τύφλωσε τον Λυκούργο και πέθανε σε σύντομο χρονικό διάστημα.
Στην περιοχή δρούσε και ο Ορφέας, ο οποίος τιμούσε
ως μεγαλύτερο θεό τον Ήλιο, αποκαλώντας τον Απόλλωνα.
Ήταν τόση η λατρεία του Ορφέα για τον Ήλιο που ανέβαινε κάθε πρωί στην κορυφή του βουνού για να είναι ο πρώτος που θα το αντικρίσει και θα τον χαιρετήσει.
Ο Ορφέας ήταν ιερέας μυστικών τελετών, γνωστά ως Ορφικά μυστήρια, θρησκευτικός ποιητής και προφήτης.
Η δράση του ήταν γνωστή στην περιοχή των Πιερίων, όπου υπήρχε και ο τάφος του, ενώ εικάζεται πως δραστηριοποιήθηκε έως και τον Έβρο ποταμό. Μία από τις πολλές εκδοχές για τον θάνατο του, είναι ότι τον σκότωσε ο Δίας με κεραυνό γιατί μέσα από τα μυστήρια του φανέρωνε αλήθειες για τους θεούς.

Η ιστορική αναδρομή του βουνού

Οι πρώτες ονομασίες του Παγγαίου ήταν Νύσα, στην εποχή του Ομήρου, ενώ αργότερα ονομάστηκε Καρμάνιο.
Οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής ήταν οι Δερριόπες με κύρια ασχολία τους το ψάρεμα και το κυνήγι.
Γύρω στο 1800 π.Χ. εμφανίζονται και εγκαθίστανται τα πρώτα θρακικά φύλλα, οι Δόβητες στην περιοχή του Ροδολίβους, οι Παίονες, οι Αγριάνες, οι Ηδωνοί στην περιοχή των Εννέα Οδών (Αμφίπολη), οι Πίερες στην περιοχή του Συμβόλου, οι Σάιοι στην περιοχή της Νικήσιανης, οι Πράσσιοι στην περιοχή του Πραβιού (Ελευθερούπολη), οι Οδόμαντες και οι δυναμικοί Σάτρες στις ψηλότερες περιοχές του βουνού, τους οποίους δεν μπόρεσαν να υποτάξουν ούτε ο Ξέρξης, ούτε ο βασιλιάς Φίλιππος, αλλά ούτε και ο Μέγας Αλέξανδρος.
Ο Ηρόδοτος για τους Σάτρες αναφέρει ότι ήταν ψηλόσωμοι, γενναίοι και λαός και πολεμικές αρετές.
Το 1500 π.Χ. εμφανίζεται ο πολεμικός λαός των Πελασγών και το 1400 π.Χ. καταφθάνουν οι Φοίνικες με αρχηγό τον Κάδμο και εγκαθίστανται στην περιοχή.
Στην συνέχεια οι Πάριοι αποικώντας στην Θάσο, περνούν απέναντι μαζί με τους Θασίτες και ιδρύουν το 650 π.Χ. την Νεάπολη (Καβάλα), συνεχίζοντας όμως με σταθερά βήματα την ίδρυση παραλιακών αποικιών έφτασαν κοντά στο Παγγαίο (Γαληψός).
Οι Θασίτες πολύ αργότερα (356 π.Χ.) κατάφεραν να εισχωρήσουν και να ιδρύσουν αποικία στην περιοχή του Παγγαίου, στις σημερινές Κρηνίδες.
Το 513 π.Χ. οι Μιλήσιοι με τον τύραννο της Μιλήτου Ιστιαίο ιδρύουν την πόλη Μύρκινος κοντά στον Στρυμόνα, ενώ μερικά χρόνια αργότερα επικεφαλής έγινε ο Αρισταγόρας με κύριο σκοπό του την κατάληψη του θρακικού οικισμού των Εννέων Οδών (Αμφίπολη), αλλά η εκστρατεία απέτυχε με τους Θράκες να βγαίνουν νικητές.
Την εμφάνισή του στην περιοχή του Παγγαίου κάνει ο βασιλιάς των Περσών Ξέρξης (480 π.Χ.) με αναρίθμητο στρατό, υποτάσσοντας τους κατοίκους και κατακτώντας τις αποικίες, περνώντας από τα τείχη των Πιερών, το Πέργαμον και τον Φράγητα (Μουσθένη και Ορφάνι σήμερα), στην Πιερία Κοιλάδα.
Για πρώτη φορά στην περιοχή εμφανίζονται Αθηναίοι (470 π.Χ.) υπό τις διαταγές του Κίμων, γιο του Μιλτιάδη, όπου κατέλαβαν την Ηιόνα (σημερινή Τούζλα), στην οποία υποστηρίζεται ότι έλαβε μέρος και ο μεγάλος Αθηναίος τραγικός ποιητής Αισχύλος.
Σκοπός των Αθηναίων ήταν να εισχωρήσουν όλο και περισσότερο στην περιοχή.
Στην μάχη όμως του Δραβησκού γνωρίζουν μεγάλη ήττα χάνοντας 10.000 στρατιώτες.
Το 436 π.Χ. καταφέρνουν να εισχωρήσουν με ηγέτη τον Άγνωνα, ο οποίος καταλαμβάνει την περιοχή των Εννέα Οδών και ιδρύει Αθηναϊκή αποικία, με την ονομασία Αμφίπολη.
Οι Αθηναίοι σε μια διαμάχη με τα θρακικά φύλλα μέσα στα τείχη της αποικίας χάνουν την Αμφίπολη και οι νικητές την παραδίδουν στον Σπαρτιάτη Στρατηγό Βρασίδα (424 π.Χ.).
Ο Αθηναϊκός στόλος βρισκόταν ήδη στην περιοχή του Παγγαίου και με στρατηγό τον Αθηναίο ιστορικό Θουκιδίδη περιέσωσε μόνο την Ηιόνα.
Στο προσκήνιο περνούν οι Χαλκιδείς της Χαλκιδικής το 382 π.Χ., οι οποίοι συνάπτουν σχέσεις με τα θρακικά φύλλα και εγκαθίστανται στην περιοχή.
Οι Αθηναίοι συνεχίζοντας με διαδοχικές αποτυχημένες εκστρατείες για να ξανάκερδίσουν την Αμφίπολη, συναντούν για πρώτη φορά μπροστά τους τον Φίλιππο Β’ των βασιλιά των Μακεδόνων, όπου και τερμάτισαν κάθε ελπίδα τους για ανακατάληψη το 357 π.Χ..
Ο Φίλιππος ένα χρόνο αργότερα κατέλαβε όλη την περιοχή του Παγγαίου και υπόταξε τις Θρακικές φυλές.
Στην περιοχή ο Φίλιππος ιδρύει τους Φιλίππους, δίνοντάς τους 15ετή αυτονομία και έκδοση δικού τους νομίσματος.
Ο Φίλιππος προσαρτίζει όλη την περιοχή το 344 π.Χ. στο Μακεδονικό κράτος.

Το 168 π.Χ. την περιοχή κατακτούν οι Ρωμαίοι, η οποία παίζει σημαντικό ρόλο σε όλη την εξέλιξη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, με την μάχη των Φιλίππων (42 π.Χ.) όπου οι δημοκρατικοί Βρούτος και Κάσιος ηττώνται από τους μοναρχικούς Αντώνιο και Οκταβιανό, με αποτέλεσμα την αλλαγή πολιτεύματος της Ρώμης.
Πολύ αργότερα η περιοχή γνωρίζει τον Χριστιανισμό (50 μ.Χ.) από το πέρασμα του Απόστολου Παύλου, όπου τον αποδέχτηκαν γρήγορα λόγω των αναφορών του για τη μετά θάνατο ζωή και περί της αθανασίας της ψυχής, διδασκαλίες που ήδη είχαν ακουστεί από τον Ορφέα και τους ιερείς του Διονύσου, από τα αρχαία χρόνια.
Κατά την βυζαντινή αυτοκρατορία η περιοχή περνάει στα χέρια αρκετών λαών, όπως Φράγκων, Βουλγάρων και Σέρβων, ενώ ανακαταλαμβάνεται από τον Μανουήλ Παλαιολόγο το 1371 και χάνεται ξανά το 1383 από τους Οθωμανούς.
Το Παγγαίο κατά την διάρκεια των βαλκανικών πολέμων γνωρίζει ξανά την ελληνική ταυτότητα, αφού ομάδες προσκόπων καταλαμβάνουν την περιοχή, στην οποία ο τουρκικός στρατός ήταν ανύπαρκτος.
Στο παιχνίδι μπαίνουν οι σύμμαχοι Βούλγαροι, αλλά προς το τέλος του 1912 το Ελληνικό στρατηγείο καταλαμβάνει την περιοχή γύρω από τον Αγγίτη ποταμό και καθαρίζει όλη την γραμμή Παλαιοχώρι – Ελευθερές.
Το 1913 απωθούνται οι Βούλγαροι από την περιοχή με την επέμβαση της 1ης και της 7η Μεραρχίας.
Οι Βούλγαροι ξανά ανακαταλαμβάνουν θέσεις στο Παγγαίο και υποχρεώνουν τους Έλληνες σε υποχώρηση.
Η περιοχή πέρασε ξανά στην Ελλάδα με την νίκη των Ελληνικών δυνάμεων στην μάχη της Νιγρίτας.
Στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο οι Βούλγαροι εμφανίζονται ξανά στο προσκήνιο και καταλαμβάνουν την περιοχή, αλλά απωθούνται αποτελεσματικά μετά από συμμαχική επίθεση και την 13η Ελληνική Μεραρχεία, η οποία κατέλαβε όλη την περιοχή.

Ο «Μίδας» των βουνών

Το Όρος Παγγαίο εκτός από την στρατηγική θέση που κατείχε, στα «σωθικά» του έκρυβε άφθονο χρυσό και άργυρο με αποτέλεσμα να γίνει πόλος έλξης πολλών λαών, ενώ γνώρισε πολλές μάχες για την κυριαρχία των μεταλλείων του.
Οι πληγές του βουνού ακόμα και σήμερα είναι ανοικτές, σημάδια που παραμένουν αναλλοίωτα στο χρόνο.
Για τους θησαυρούς που έκρυβε το Παγγαίο, αναφορές κάνουν ο Ηρόδοτος, «μέγα τε υψηλόν, εν δε τώ χρύσεά τε και αργύρεα ενι μέταλλα, τα νέμονται Πιερές τε και Οδομαντοι και μάλιστα Σάτραι» καθώς και ο Ευριπίδης στην τραγωδία του «Ρήσσος», αναφέροντάς το ως «όρος με τους όγκους χρυσού, του οποίου γη κρύβει άργυρο».
Ο πρώτος που ανακάλυψε τα μεταλλεία χρυσού ήταν ο Φοίνικας Κάδμος, ο οποίος και έμαθε τους Θράκες να εκμεταλλεύονται το χρυσάφι φτιάχνοντας κομψοτεχνήματα.
Η εκμετάλλευση των μεταλλείων χρυσού πέρασε στα χέρια των Θασιτών, οι οποίοι αποδείχτηκαν μεγάλοι χρυσοχόοι, ενώ οι αποικίες τους εκμεταλλεύονταν, μαζί με Θράκες και Φοίνικες και τα μεταλλεία της Σκαπτής Ύλης (σημερινό Όρος Λεκάνης).
Το χρυσό του Παγγαίου προσέγγισε και τους Αθηναίους, ενώ εικάζεται ότι ο Πεισίστρατος, μετέπειτα τύρρανος των Αθηνών, βρισκόταν εξόριστος στο Παγγαίο και πλούτισε από τα μεταλλεία του, με αποτέλεσμα να προσλάβει μισθοφόρους για να επιστρέψει στην Αθήνα.
Ακόμα και ο Αθηναίος Στρατηγός Μιλτιάδης, ήρωας στην μάχη του Μαραθώνα, φαίνεται ότι είχε αποκτήσει δικαιώματα στα χρυσωρυχεία του Παγγαίου, από τον γάμο του με την Ηγησιπύλη, κόρη του Θράκα βασιλιά της περιοχής, αλλά η αθηναϊκή εκστρατεία κατά των Κυκλάδων τον εμπόδισε να οδηγήσει τους Αθηναίους στο χρυσοφόρο Παγγαίο, κάτι που το πραγματοποίησε ο γιος του Κίμων, χωρίς όμως μεγάλη επιτυχία.
Η μεγαλύτερη εκμετάλλευση των μεταλλείων του Παγγαίου πραγματοποιήθηκε από τον Φίλιππο Β’ Βασιλιά των Μακεδόνων, ο οποίος εγκατέστησε το βασιλικό νομισματοκοπείο στους Φιλίππους κόβοντας καθημερινά 1000 χρυσά και 1000 ασημένια νομίσματα.
Ο Φίλιππος εκμεταλλευόμενος και την ξυλεία του βουνού ναυπήγησε ισχυρό πολεμικό στόλο. Τα μεταλλεία του Παγγαίου εκμεταλλεύτηκε και ο Μέγας Αλέξανδρος όπου από εκεί στήριξε όλη την εκστρατεία του στην Ασία.
Το Παγγαίο ακόμα και στην σύγχρονη εποχή έγινε στόχος χρυσοθήρων, με αποτέλεσμα πολλοί να εγκλωβιστούν ή να χαθούν στα «σωθικά» του βουνού.

Το ιερό Όρος Παγγαίο

«Αρκετές φορές βλέποντας πάνω από το Στρυμονικό Κόλπο να διαγράφεται στα δύο άκρα του ορίζοντα από τη μια η κωνική σιλουέτα του Άθωνα και από την άλλη η κορυφή του Παγγαίου, αναρωτήθηκα ποιο από τα δύο βουνά δικαιούται να πάρει στην παγκόσμια ιστορία το όνομα “Άγιο Όρος”. Διότι, αν η Πολιτεία των Αγιορειτών μοναχών είναι ένα μοναδικό παγκόσμιο φαινόμενο πνευματικού εξαγνισμού, το Παγγαίο περιλαμβάνεται ανάμεσα σε εκείνες τις ιερές κορυφές από τις οποίες ξεχύθηκαν προς τον αρχαίο κόσμο μυστικιστικές λατρείες και θρησκευτικές ζύμες, που την επίδρασή τους, όσο και αν αυτή δεν μπορεί εύκολα να μετρηθεί, δεν θα την αρνηθεί ποτέ κανείς», έτσι προλόγισε το βιβλίο του “Λατρείες και Μύθοι του Παγγαίου” στις αρχές του 20ου αιώνα ο αρχαιολόγος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Νανσί, Πωλ Περντριζέ.
Η μορφή που κυριάρχησε στο Παγγαίο ήταν ο Διόνυσος, ο οποίος λατρεύτηκε ως θεός του κυνηγιού και της Αγροτικής ζωής και στην κορυφή του βουνού υπήρχε το περίφημο και πανάρχαιο ιερό μαντείο του, το οποίο βρισκόταν σε σπήλαιο.
Προφήτες του ήταν οι Βησσοί και μια γυναίκα η «Προμάντις» απαντούσε με χρησμούς, όπως το μαντείο το Δελφών με την Πυθεία, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο.
Σε μικρότερη κλίμακα λατρευόταν και ο Ορφέας.
Ακόμη και σήμερα αναβιώνονται διονυσιακά έθιμα στην περιοχή της Νικήσιανης με το κάψιμο των ψύλλων και την ανάσταση του Διονύσου – την νίκη της ζωής, από τους «Αράπηδες», ντυμένοι με προβιές ζώων που φέρουν μεγάλα κουδούνια δημιουργώντας εκκοφαντικό θόρυβο.

Στην συνέχεια ο Απόστολος Παύλος μιλώντας για τον Χριστιανισμό βρίσκει εύφορο έδαφος και γίνεται γρήγορα αποδεκτός από την ευρύτερη περιοχή του Παγγαίου, όπου και αρχίζουν να χτίζονται πολλές εκκλησίες και μοναστήρια, με την Μουσθένη και την Μεσορόπη να μετρούν σήμερα 60 περίπου εκκλησίες.
Κοντά στην Νικήσιανη διακρίνουμε τα «απομεινάρια» του βυζαντινού ναού του Αγίου Γερωργίου, ενώ στους πρόποδες του Παγγαίου δεσπόζει το σημαντικότερο μοναστήρι της περιοχής αφιερωμένο στην Παναγία της Εικοσιφοίνισσας όπου κάθε χρόνο γίνεται δέκτης πολλών επισκεπτών, για να ασπαστούν την θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, που κατά την ιστορία έκαψε την εκκλησία, όταν Βούλγαρος αξιωματικός προσπάθησε να την πάρει και κρατώντας το σπαθί στο χέρι του έκοψε το μάγουλο της Παναγίας, πληγή που διακρίνεται ακόμα και σήμερα στην εικόνα.

Φυσικός «πλούτος»

Το Παγγαίο αποτελεί τον φυσικό προστάτη της πανίδας και της χλωρίδας της περιοχής.
Πολλά είδη φυτών όπως Γαϊδαροπούρναρο ή γκι κόκκινες παιόνιες, κυκλάμινα, κόκκινοι και ροζ κρίνοι, δένδρα όπως μακεδονίτικο έλατο, οξυές, καστανιές, άγριες αμυγδαλιές και δαμασκηνιές καθώς και πολλών ειδών μανιταριών συνθέτουν το πράσινο κομμάτι του βουνού.
Πολλά όμως είναι και τα ζώα που κατοικούν στο βουνό, άλλα σε ψηλότερες τοποθεσίες , όπως λύκοι, αγριογούρουνα, χρυσαετοί, σταυραετοί, νυχτερίδες, μπούφοι και άλλα σε χαμηλότερες τοποθεσίες όπως αλεπούδες, ασβοί, πελαργοί, ενώ οι καταρράκτες και οι μικρές λίμνες ολοκληρώνουν το φυσικό παζλ του βουνού.

Εξορμήσεις στην περιοχή

Κάθε χρόνο η ευρύτερη περιοχή του Παγγαίου γίνετε πόλος έλξης επισκεπτών, συνδυάζοντας τις χειμερινές αλλά και τις καλοκαιρινές τους διακοπές.
Ο επισκέπτης του Παγγαίου έχει πολλές επιλογές για μικρές εξορμήσεις, με σημαντικότερη την ανάβαση του βουνού, που πλέον γίνεται με εύκολο τρόπο κάτι που οφείλεται στους ορειβατικούς συλλόγους, κυρίως όμως στον Ελληνικό Ορειβατικό Σύλλογο (Ε.Ο.Σ.) Καβάλας που έχει σηματοδοτήσει τα περισσότερα μονοπάτια του βουνού βοηθώντας έτσι όλες τις ορειβατικές εξορμήσεις, ενώ μέσα από την συγγραφική του δραστηριότητα και την ιστοσελίδα του, www.eoskavalas.gr, έχει καταγράψει όλα όσα πρέπει να γνωρίζει κανείς για την ορειβασία στο Παγγαίο.
Κάθε χειμώνα το Χιονοδρομικό Κέντρο του Παγγαίου, στην τοποθεσία Κοιλάδα του Ορφέα (1.750-1.950 μέτρων) μοιάζει ως κύριος τόπος εξορμήσεων, με τις δύο πίστες μήκους 400 μέτρων που διαθέτει να σφύζουν από επισκέπτες, οι οποίοι απολαμβάνουν το χιόνι και τα χειμερινά σπορ.
Ενδιαφέρον έχει και η ευρύτερη περιοχή του Παγγαίου όπου μπορεί κανείς να επισκεφθεί τον Αρχαιολογικό χώρο των Φιλίππων, τα ιαματικά Λουτρά Ελευθερών, τα περίφημα Λασπόλουτρα των Κρινήδων, να περπατήσει στους παραδοσιακούς οικισμούς της Ελευθερούπολης, της Νικήσιανης, της Μεσορόπης και της Μουσθένης καθώς και να επισκεφθεί το μοναστήρι της Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας με την θαυματουργή εικόνα, στους πρόποδες του βουνού.

Το Παγγαίο, το βουνό που αγαπήθηκε και μισήθηκε για το χρυσό του, που λατρεύτηκε για την ιερότητά του, δεν κρύβει μυστικά, δείχνει στον επισκέπτη όλο το μεγαλείο του.
Από τους πρόποδες με τους παραδοσιακούς οικισμούς του έως και τις κορυφές του με το μαγευτικό αγνάντι στο πέπλο του ουρανού.

Καλή σας περιπέτεια …..

Υ.Γ. Ευχαριστούμε θερμά τον Δήμαρχο Παγγαίου κ. Τριαντάφυλλο Κουκούδη, την Δημοτική Επιχείρηση του Δήμου Παγγαίου και τον Ε.Ο.Σ. Καβάλας για τη συνεργασία και την υλικοτεχνική υποδομή που μας παρείχαν.